Pani Doktor, ilu geriatrów mamy obecnie w Polsce?

Mamy aktualnie około 300-350 geriatrów. Liczba ta jest przybliżona i będzie się zmieniać, ponieważ trzeba uwzględnić grono lekarzy (medycyny rodzinnej i chorób wewnętrznych), którzy robią specjalizację z zakresu geriatrii (trwającą 2 lata). Jeśli chodzi o woj. mazowieckie, to mamy 32 geriatrów, 2 pododdziały geriatryczne (w oddziałach chorób wewnętrznych) oraz 8 poradni geriatrycznych, posiadających umowy z NFZ.

To na pewno za mało jak na potrzeby społeczeństwa, które się starzeje?

Liczba geriatrów w Polsce – zgodnie ze standardami – powinna być oczywiście większa. Ale leczeniem chorych w wieku starszym zajmują się wszyscy lekarze. Główna rola przypada tu lekarzom rodzinnym, których wiedza poszerzona o znajomość kwestii odrębności diagnostyki i leczenia osób starszych jest bardzo istotna. Natomiast lekarze geriatrzy powinni pełnić rolę konsultantów.

Co oznacza pojęcie „pacjent geriatryczny”?

Definicja pacjenta geriatrycznego została określona przez Sekcję Geriatryczną Europejskiego Towarzystwa Lekarskiego. Nie ma tam podanej dokładnej granicy wieku. Najczęściej jest to pacjent ponad 80-letni, z wielochorobowością, ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia złożonych patologii, z utratą autonomii w wyniku pogorszenia sprawności funkcjonalnej i ze zwiększonym zapotrzebowaniem na usługi opiekuńcze, pielęgnacyjne i lecznicze. Warto jednak podkreślić, że populacja osób starszych jest bardzo niejednorodna. Część tej grupy starzeje się pomyślnie. To ludzie sprawni fizycznie i umysłowo, aktywni życiowo, czyli zaangażowani w życie rodzinne, towarzyskie, społeczne. Często jednak w grupie osób w podeszłym wieku spotyka się ludzi już niesamodzielnych, czasami samotnych, wymagających opieki. Część osób korzysta z pomocy rodziny, natomiast niektóre osoby wymagają pomocy instytucjonalnej, np. opieki długoterminowej (pielęgniarska opieka długoterminowa domowa, zakłady opiekuńczo- lecznicze), czy opieki stacjonarnej w domach pomocy społecznej.

Starsi pacjenci w pierwszej kolejności trafiają do lekarzy rodzinnych. Jakie są najważniejsze zasady opieki nad tymi pacjentami?

W opiece nad pacjentami starszymi trzeba uwzględnić specyfikę ich chorowania i odrębność objawów chorób. Należy pamiętać o wielochorobowości i współistnieniu schorzeń ze zmianami starczymi. Bardzo ważny, ze względu na zmieniony u osoby starszej metabolizm, jest dobór leków. Powinien być on bardzo indywidualny. Podstawowa zasada brzmi: im mniej leków, tym lepiej. Tu warto zauważyć, że jednym z ważnych zadań geriatry, gdy trafia do niego pacjent – jest ograniczenie liczby leków stosowanych przez pacjentów. Konieczne jest też wyeliminowanie często zbędnych suplementów diety. Lekarz rodzinny powinien zatem na bieżąco czuwać nad farmakoterapią osoby starszej, koordynować ją i nie dopuszczać do takich sytuacji, gdy pacjent bierze kilka leków z tej samej grupy terapeutycznej. Wielkimi problemami geriatrycznymi, które dotyczą osób w starszym wieku są: niedożywienie, odwodnienie, przewlekłe rany, upadki, osteoporoza, niesprawność, nietrzymanie zwieraczy, niedosłuch, niedowidzenie, demencja, depresja. Bardzo ważne jest jak najwcześniejsze wykrycie symptomów tych schorzeń i zaburzeń. Rolą lekarzy powinno być monitorowanie sytuacji zdrowotnej osób starszych – kierowanie na laboratoryjne badania okresowe, ale również przeprowadzanie elementów oceny geriatrycznej: sprawności i samodzielności pacjenta (np. pod kątem funkcjonowania w domu), określenie ryzyka upadku, stanu odżywienia (czy nie ma niedożywienia) oraz zaburzeń poznawczych. Okresowe badania, rodzaj bilansów zdrowotnych, należałoby przeprowadzać u 60-, 65-, 70-latków i osób starszych. Wczesne wykrycie zmian pozwoli na skierowanie pacjentów do odpowiednich specjalistów, w tym również do geriatrów.

Na czym polega wspomniana przez Panią Doktor ocena geriatryczna?

Całościowa (kompleksowa) ocena geriatryczna pacjenta to wielokierunkowy, interdyscyplinarny proces diagnostyczny. W pierwszej kolejności dokonuje się oceny czynnościowej, czyli zdolności osoby starszej do samodzielnego funkcjonowania, wykorzystując skalę Katza (podstawowych czynności życia codziennego): zdolność do utrzymania higieny, kontrolowania czynności fizjologicznych, samodzielnego ubierania się, mobilności oraz skalę Lawtona, według której bada się zdolność do wykonywania złożonych czynności życia codziennego, takich jak korzystanie z telefonu, poruszanie się poza domem, samodzielne przyjmowanie leków, gospodarowanie pieniędzmi. Ocenie podlega oczywiście zdrowie fizyczne (ocena niewydolności serca, ryzyka upadków, powstawania odleżyn, niedożywienia) oraz stan umysłowy – funkcje poznawcze (test MMSE), jak też nastrój (geriatryczna skala oceny depresji). Ważnym elementem jest również ocena socjalna pacjenta, która powinna być przeprowadzana z udziałem np. rodziny, pracownika socjalnego czy pielęgniarki środowiskowej. Całościowa ocena geriatryczna umożliwia określenie potrzeb pacjentów w zakresie opieki, koniecznej pomocy, której należy im udzielić, potrzeb pielęgnacyjnych, leczniczych i rehabilitacyjnych. Powinna służyć także do ich prawidłowej organizacji i hierarchizacji.

Rozmawiała Alicja Paciorek-Kolbus